नवी दिल्ली, ३ नोव्हेंबर २०२५: पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी नवी दिल्लीतील भारत मंडपम येथे उदयोन्मुख विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि नवोन्मेष परिषद २०२५ (ESTIC २०२५) चे उद्घाटन केले. त्यांनी भारताच्या वैज्ञानिक आणि तांत्रिक प्रगतीला गती देण्यासाठी १ लाख कोटी रुपयांच्या (अंदाजे १२ अब्ज अमेरिकन डॉलर्स) संशोधन, विकास आणि नवोन्मेष (RDI) योजनेची घोषणा केली. ही योजना खाजगी क्षेत्र-चालित संशोधन परिसंस्था मजबूत करण्यासाठी आणि उच्च-प्रभावी नवोन्मेषासाठी देशाची क्षमता वाढवण्यासाठी डिझाइन केली आहे. शास्त्रज्ञ, नवोन्मेषक, शिक्षणतज्ज्ञ आणि उद्योग नेत्यांना संबोधित करताना पंतप्रधान मोदी म्हणाले की, हा उपक्रम संशोधन करण्याची सोय सुधारून आणि प्रयोगशाळांपासून बाजारपेठेपर्यंत कल्पना आणि प्रोटोटाइपचे जलद संक्रमण सुलभ करून “नवोन्मेषासाठी आधुनिक परिसंस्था” तयार करेल.
मोदींच्या १२ अब्ज डॉलर्सच्या आरडीआय योजनेमुळे भारताच्या डिजिटल नवोन्मेष उद्दिष्टांना गती मिळाली आहे.नियामक सुधारणा, संस्थात्मक गुंतवणूक आणि सरकार, शैक्षणिक संस्था आणि उद्योग यांच्यातील सहकार्यावर वाढत्या भरामुळे भारताचे नाविन्यपूर्ण क्षेत्र वेगाने विकसित होत आहे, असे त्यांनी नमूद केले . समावेशक विकास सक्षम करण्यासाठी जगातील सर्वात मोठ्या डिजिटल सार्वजनिक पायाभूत सुविधांना श्रेय देऊन, भारत तंत्रज्ञानाचा ग्राहक होण्यापासून तांत्रिक परिवर्तनाचा प्रणेता बनला आहे, असे मोदी म्हणाले. गेल्या दशकात भारताचा संशोधन आणि विकास खर्च दुप्पट झाला आहे, तर पेटंट नोंदणी १७ पट वाढली आहे, असे त्यांनी निदर्शनास आणून दिले. देश आता जागतिक स्तरावर तिसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा स्टार्टअप इकोसिस्टम म्हणून उदयास आला आहे, ज्यामध्ये ६,००० हून अधिक डीप-टेक स्टार्टअप्स प्रगत साहित्य, स्वच्छ ऊर्जा, जैवतंत्रज्ञान आणि क्वांटम संगणनात काम करत आहेत.
पंतप्रधानांनी सांगितले की, सरकार उच्च-जोखीम, उच्च-प्रभाव संशोधन प्रकल्पांना भांडवली निधीद्वारे पाठिंबा देण्यासाठी वचनबद्ध आहे, जे भारताच्या नवोन्मेष धोरणातील पहिले पाऊल आहे. त्यांनी पुढे सांगितले की, अनुसंधान राष्ट्रीय संशोधन फाउंडेशन, नवीन आरडीआय योजनेसह, विद्यापीठे आणि राष्ट्रीय संस्थांमध्ये वैज्ञानिक संशोधन वाढविण्यासाठी एकात्मिक रचना प्रदान करेल. हे उपाय शाश्वत तांत्रिक वाढ आणि जागतिक स्पर्धात्मकतेचा पाया तयार करतील, असे ते म्हणाले. ग्रीन हायड्रोजन, सेमीकंडक्टर उत्पादन, खोल समुद्रातील संशोधन आणि गंभीर खनिजे यासारख्या उदयोन्मुख क्षेत्रांमध्ये भारताच्या प्रगतीवर प्रकाश टाकताना मोदी म्हणाले की, देशाने आपला वैज्ञानिक पाया लक्षणीयरीत्या वाढवला आहे.
ग्रीन हायड्रोजन आणि क्वांटम क्षेत्रात भारताची प्रगती
भारताच्या सर्वात वजनदार संप्रेषण उपग्रहाच्या अलिकडेच यशस्वी प्रक्षेपणाबद्दल त्यांनी भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेच्या (इस्रो) शास्त्रज्ञांचे अभिनंदन केले आणि ते देशाच्या अंतराळ तंत्रज्ञानातील उत्कृष्टतेच्या प्रयत्नातील एक मैलाचा दगड असल्याचे वर्णन केले. पंतप्रधानांनी समावेशक नवोपक्रमावर भर दिला, भारतातील सर्व STEM नोंदणींमध्ये महिलांचे प्रतिनिधित्व आता ४३ टक्के आहे, जे जागतिक सरासरीपेक्षा जास्त आहे. ते पुढे म्हणाले की, महिलांचे वार्षिक पेटंट दाखल करण्याचे प्रमाण दशकापूर्वी १०० पेक्षा कमी होते ते आज ५,००० पेक्षा जास्त झाले आहे, जे संशोधन आणि तंत्रज्ञानात महिलांच्या वाढत्या सहभागाचे प्रतिबिंब आहे.
कृत्रिम बुद्धिमत्तेबाबत, मोदींनी घोषणा केली की भारत फेब्रुवारी २०२६ मध्ये जागतिक एआय शिखर परिषदेचे आयोजन करेल आणि नैतिक आणि मानव-केंद्रित एआयवर लक्ष केंद्रित करणारा एक नवीन एआय गव्हर्नन्स फ्रेमवर्क जारी करेल. त्यांनी सांगितले की सरकारचे उद्दिष्ट एआय नवोपक्रम आणि सुरक्षितता एकत्रितपणे प्रगती करणे आणि त्याचे फायदे समान प्रमाणात मिळतील याची खात्री करणे आहे. इंडिया एआय मिशन अंतर्गत, राष्ट्रीय एआय क्षमतांचा विस्तार करण्यासाठी ₹१०,००० कोटी (सुमारे १.२ अब्ज अमेरिकन डॉलर्स) पेक्षा जास्त गुंतवणूक केली जात आहे. संशोधकांना आव्हानांना तोंड देण्याचे आवाहन करताना, पंतप्रधानांनी जैव-सुदृढ पिके, कमी किमतीची माती वाढवणारी उपकरणे, स्वच्छ ऊर्जा साठवणूक आणि वैयक्तिकृत औषधांसाठी जीनोमिक मॅपिंगमध्ये नवोपक्रमाचे आवाहन केले. तांत्रिक स्वावलंबन साध्य करण्यासाठी त्यांनी महत्त्वाच्या इनपुट क्षेत्रांमध्ये अवलंबित्व ओळखणे आणि कमी करणे यावर भर दिला.
भारत शाश्वत नवोन्मेष आणि स्वच्छ ऊर्जा उद्दिष्टांना पुढे नेत आहे
संशोधन निधी आणि संस्थात्मक पाठिंब्यासाठी सरकारच्या वचनबद्धतेची पुष्टी करताना, मोदींनी “जय विज्ञान, जय अनुसंधान” असे म्हणत आपले भाषण संपवले आणि विश्वास व्यक्त केला की ही परिषद भारताच्या जागतिक नवोपक्रमाच्या स्थितीला पुढे नेण्यासाठी एक सामूहिक रोडमॅप तयार करेल. केंद्रीय मंत्री डॉ. जितेंद्र सिंह, प्रमुख वैज्ञानिक सल्लागार प्रा. अजय कुमार सूद आणि नोबेल पुरस्कार विजेते सर आंद्रे गीम या कार्यक्रमाला उपस्थित होते. ३ ते ५ नोव्हेंबर दरम्यान आयोजित ESTIC २०२५ मध्ये, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, प्रगत साहित्य, अर्धवाहक, जैव-उत्पादन, ऊर्जा, पर्यावरण आणि क्वांटम तंत्रज्ञानासह ११ फोकस क्षेत्रांवर चर्चा करण्यासाठी शैक्षणिक, उद्योग आणि सरकारमधील ३,००० हून अधिक प्रतिनिधी सहभागी होतील. विज्ञान, संशोधन आणि नवोपक्रमात भारताची आघाडीची भूमिका अधिक मजबूत करण्यासाठी ही परिषद आयोजित केली आहे.